Sorgo – co to jest i jak je uprawiać?

Sorgo to roślina, która dzieli się na kilka typów użytkowych – od paszowego po cukrowe i ziarnowe. W polskich warunkach najczęściej spotyka się sorgo pastewne, wykorzystywane jako zielonka lub kiszonka dla bydła. Roślina pochodzi z Afryki, więc dobrze radzi sobie z suszą i wysokimi temperaturami. Wymaga około 120-140 dni wegetacji w zależności od odmiany. Przy rosnących problemach z dostępnością wody staje się realną alternatywą dla kukurydzy.

Wymagania glebowe i klimatyczne

Sorgo wyrasta praktycznie na każdej glebie, choć najlepsze plony daje na glebach średnich i lekkich, przepuszczalnych. Nie znosi tylko podtopień i stagnacji wody – korzenie szybko gniją w takich warunkach. Optimum pH to zakres 6,0-7,5, ale roślina toleruje nawet lekko zasadowe podłoże.

Kluczowa jest temperatura gleby przy siewie – minimum 12-14°C na głębokości 5 cm. Przy chłodniejszej glebie nasiona leżą tygodniami i łatwo padają ofiarą chorób grzybowych. Dlatego w Polsce siew wypada zazwyczaj na przełom kwietnia i maja, czasem nawet na początek maja w chłodniejszych regionach. Pośpiech się nie opłaca.

Sorgo zużywa o 30-40% mniej wody niż kukurydza przy podobnych plonach biomasy. W warunkach suszy różnica w plonowaniu może być jeszcze bardziej wyraźna.

Roślina wymaga sumy temperatur około 2500-3000°C w okresie wegetacji. W centralnej i południowej Polsce ten warunek jest spełniony bez problemu. Na północy kraju warto sięgać po wczesne odmiany, które bezpieczniej dojrzeją przed jesiennymi przymrozkami.

Przygotowanie stanowiska i siew

Najlepszym przedplonem są rośliny okopowe lub zbożowe. Sorgo nie powinno wracać na to samo pole częściej niż co 3-4 lata – pomaga to uniknąć nagromadzenia patogenów glebowych. Po zbiorze przedplonu standardowo: podorywka, orka jesienna na głębokość 20-25 cm, wiosną kultywator i brona.

Nawożenie dostosowuje się do planowanego plonu i zasobności gleby. Orientacyjne dawki na hektar:

• Azot: 80-120 kg (można podzielić na dwie dawki)
• Fosfor: 60-80 kg P₂O₅
• Potas: 100-140 kg K₂O

Część azotu warto zastosować pogłównie, gdy rośliny mają 4-6 liści. Sorgo dobrze wykorzystuje też resztki po oborniku – jeśli przedplon był nim nawożony, można ograniczyć dawki mineralnych.

Norma wysiewu i rozstawa

Norma wysiewu zależy od przeznaczenia. Na zielonkę i kiszonkę: 25-30 kg/ha, co daje około 200-250 tysięcy roślin po wschodach. Na ziarno: 12-18 kg/ha, docelowo 150-180 tysięcy roślin. Gęstsza obsada przy uprawie na biomasę zapobiega nadmiernemu krzewaniu się i grubnieniu łodyg.

Rozstawa międzyrzędzi to zazwyczaj 45-50 cm przy uprawie na biomasę, można zwiększyć do 70 cm przy uprawie na ziarno – ułatwia to mechaniczną pielęgnację. Głębokość siewu: 3-5 cm, w suchych warunkach można zagłębić do 6 cm. Płytszy siew przyspiesza wschody, ale rośliny są mniej odporne na suszę.

Pielęgnacja w trakcie wegetacji

Sorgo we wczesnych fazach rozwoju rośnie wolno i łatwo zostaje zagłuszone przez chwasty. Do momentu osiągnięcia wysokości 15-20 cm konkurencja ze strony chwastów może znacząco obniżyć plon. Mechaniczna pielęgnacja działa dobrze – bronowanie przedwschodowe i 1-2 przejazdy brony po wschodach, gdy rośliny mają 3-4 liście.

Herbicydy to temat skomplikowany, bo w Polsce brak środków zarejestrowanych specjalnie pod sorgo. Niektórzy stosują preparaty dopuszczone dla kukurydzy, ale na własną odpowiedzialność i po wcześniejszych próbach na małej powierzchni. Bezpieczniej postawić na mechanikę i ewentualnie międzyplony.

Sorgo ma zdolność do regeneracji po przegryzaniu przez szkodniki czy po przymrozku. Nawet mocno uszkodzone rośliny często odrastają z węzłów krzewienia.

Nawadnianie rzadko jest konieczne – to jedna z zalet tej rośliny. Jeśli jednak susza trwa ponad 3-4 tygodnie w kluczowej fazie (strzelanie w źdźbło, wiązanie ziarna), podlewanie może zwiększyć plon o 20-30%.

Choroby i szkodniki

W polskich warunkach sorgo jest stosunkowo mało zagrożone. Najczęstsze problemy to:

• Fuzarioza – atakuje zwłaszcza przy chłodnej i wilgotnej pogodzie, objawia się plamami na liściach i gnilizną korzeni
• Rdza – pojawia się w drugiej połowie lata, zwykle bez większego wpływu na plon
• Mszyca zbożowa – może przenosić wirusy, ale masowe naloty są rzadkie

Profilaktyka to przede wszystkim płodozmian, siew w odpowiedniej temperaturze gleby i unikanie zagęszczenia. Chemiczna ochrona rzadko jest ekonomicznie uzasadniona przy uprawie pastewnej.

Zbiór i wykorzystanie

Termin zbioru zależy od przeznaczenia. Na kiszonkę optymalny moment to faza mleczno-woskowej dojrzałości ziarna, gdy zawartość suchej masy wynosi 28-35%. Rośliny mają wtedy najlepszą strawność i wartość energetyczną. Zbiór wcześniejszy obniża kaloryczność, późniejszy – strawność.

Wysokość koszenia i rozdrabnianie

Kosi się na wysokości 15-20 cm od ziemi. Niska kosa zwiększa plon, ale zabiera więcej ligniny z dolnych części łodyg. Teoretyczna długość cięcia to 1-2 cm – sorgo ma grubsze łodygi niż kukurydza, więc dobre rozdrobnienie jest kluczowe dla prawidłowego zakiszania.

Przy zbiorze na ziarno czeka się do pełnej dojrzałości, gdy wilgotność ziarna spada poniżej 20-22%. Kombajn zbożowy radzi sobie bez problemu, choć warto zwolnić obroty bębna młócącego – ziarno sorgo jest drobniejsze i łatwiej je uszkodzić niż pszenicę.

Kiszonka z sorga

Zakiszanie przebiega podobnie jak przy kukurydzy. Wilgotność materiału powinna wynosić 65-70%. Zbyt suche sorgo trudno się zagęszcza, zbyt mokre – wypływa sok z cennymi składnikami. Zasadniczo nie potrzeba żadnych dodatków, choć przy niskiej zawartości cukrów (wczesny zbiór) można dodać melasę lub preparat bakteryjny.

Wartość pokarmowa sorga jest zbliżona do kukurydzy, choć zawartość białka bywa nieco niższa. W praktyce krowy jedzą je bez problemu, a mleczność utrzymuje się na podobnym poziomie. Niektóre odmiany zawierają taniny, które mogą obniżać smakowitość – warto wybierać odmiany o niskiej zawartości tych związków.

Odmiany dostępne w Polsce

Rynek odmian sorga w Polsce dopiero się rozwija. Dostępne są głównie odmiany pastewne i ziarnowe, rzadziej cukrowe. Przy wyborze warto zwrócić uwagę na:

• Długość okresu wegetacji – wczesne (110-120 dni) bezpieczniejsze na północy
• Wysokość roślin – niższe (do 2,5 m) łatwiej kosić i zakiszać
• Zawartość tanin – odmiany niskotaninowe lepiej zjadane przez zwierzęta

Popularne odmiany to m.in. Rona, Sucrosorgo, Biomass 133. Nasiona można kupić w specjalistycznych firmach nasiennych, choć dostępność bywa ograniczona. Cena kilograma waha się od 8 do 15 zł w zależności od odmiany i ilości.

Opłacalność uprawy

Koszty uprawy sorga są niższe niż kukurydzy – mniejsze zużycie wody, często mniejsze nawożenie azotowe, rzadsza ochrona chemiczna. Plony biomasy oscylują wokół 40-60 ton świeżej masy z hektara, w dobrych warunkach nawet więcej. Przy zbiorze na ziarno realne są plony 4-6 ton/ha.

Sorgo sprawdza się szczególnie na gruntach słabszych lub w regionach zagrożonych suszą, gdzie kukurydza zawodzi. Na żyznych, dobrze nawodnionych stanowiskach kukurydza wciąż daje wyższe plony. Ale przy rosnących kosztach nawadniania i coraz częstszych suszach sorgo staje się poważną alternatywą – zwłaszcza dla gospodarstw nastawionych na produkcję pasz objętościowych.