Ptaki odlatujące na zimę – jak je rozpoznać?

Ptaki z pól i sadów znikają w dość powtarzalnym rytmie. Jeśli rozpoznaje się gatunki odlatujące na zimę, można: 1) ocenić, jakie owady i nasiona są zjadane, 2) zaplanować terminy zabiegów ochrony, a w efekcie 3) ograniczyć presję szkodników i zużycie środków chemicznych. W ochronie roślin ptaki nie są dekoracją krajobrazu, tylko realnym elementem biologicznej regulacji. Warto więc wiedzieć, które z nich znikną na zimę, a które będzie trzeba „zastąpić” innymi metodami.

Dlaczego rozpoznawanie ptaków odlatujących jest ważne w ochronie roślin

Dla gospodarstwa ptaki to darmowa „brygada” zjadająca owady, nasiona chwastów i resztki roślinne. Część z tych gatunków jest obecna cały rok, ale wiele kluczowych sprzymierzeńców odlatuje już pod koniec lata. Rozpoznanie, kto i kiedy odlatuje, pozwala lepiej planować ochronę.

Po odlocie ptaków owadożernych rośnie ryzyko masowego pojawu mszyc, gąsienic czy miniarków. Z kolei zniknięcie ziarnojadów zmniejsza presję na rozsiewanie chwastów, ale zwiększa ilość nasion pozostających w glebie i magazynach. Zmiana składu awifauny jest więc jednym z sygnałów, że pora modyfikować strategię ochrony roślin – zarówno chemicznej, jak i biologicznej.

Silne naloty szkodników często pojawiają się 2–4 tygodnie po odlocie dominujących gatunków owadożernych w danym terenie.

Najczęściej spotykane ptaki odlatujące z pól i sadów

W krajobrazie rolniczym dominuje kilkanaście gatunków, które łatwo rozpoznać i które mają znaczenie dla ochrony roślin. Poniżej te najważniejsze – z naciskiem na cechy widoczne „z ciągnika” czy z miedzy, bez lornetki.

Zjadacze owadów – naturalni sprzymierzeńcy

Szpak – bardzo liczny w sadach. Latem zjada ogromne ilości owadów (chrząszcze, gąsienice, muchówki), ale w czasie dojrzewania owoców potrafi narobić szkód, dziobiąc wiśnie, czereśnie, winogrona. Jak rozpoznać? Średni, ciemny ptak o metalicznym połysku, w okresie lęgowym bardziej jednolity, jesienią mocno nakrapiany jasnymi kropkami. Odlatuje stopniowo od września do listopada.

Dymówka (jaskółka) – poluje nad łąkami, stawami i nad drogami dojazdowymi, zjadając głównie muchówki, komary i drobne chrząszcze. Smukłe ciało, głęboko wcięty ogon „jaskółczy”, ciemny grzbiet i jasny spód, rdzawoczerwona „twarz”. Odlatuje wcześnie, zwykle już od drugiej połowy sierpnia do końca września.

Pliszka żółta – bardzo charakterystyczna w zbożach i na plantacjach okopowych. Smukły ptak o długim ogonie i intensywnie żółtym brzuchu (samce w szacie lęgowej), często spaceruje po glebie lub źdźbłach, ruszając ogonem. Zjada głównie małe owady na roślinach i ziemi. Odlatuje od września, znika zwykle do końca października.

Piegża, pokrzewki, muchołówki – drobne ptaki krzewów, zarośli przy miedzach i w sadach. Żywią się niemal wyłącznie owadami i pajęczakami. Nie zawsze są łatwe do oznaczenia gatunkowego, ale warto chociaż rozpoznać „grupowo” – małe szare/brązowe ptaszki kręcące się w krzewach, aktywne od świtu. Większość odlatuje w wrześniu.

Ziarnojady i wszystkożerne – pożyteczne, ale czasem konfliktowe

Skowronek – znany głównie z charakterystycznego śpiewu w locie nad polami. W sezonie lęgowym zjada dużo owadów, ale poza nim dominują nasiona i części roślin. Szary, „piaskowy” ptak, dobrze maskujący się na ziemi. W Polsce część populacji jest osiadła, część odlatuje na południe. Najwięcej przelotów obserwuje się od października do listopada.

Potrzosy i trznadle – drobne ptaki związane z polami z miedzami, zaroślami i przydrożami. Bardzo ważne z punktu widzenia zjadania nasion chwastów. Samce trznadla w szacie godowej mają żółtą głowę, potrzos jest bardziej „wróblowaty”. Spore przeloty odbywają się jesienią, ale część osobników zimuje.

Kwiczoł – drozd szczególnie lubiany przez sadowników z jednego powodu: zjada ogromne ilości owoców dzikich drzew i krzewów, przez co może odciągać presję od upraw, ale przy dużych stadach sam staje się szkodnikiem. Grzbiet szarobrązowy, brzuch nakrapiany, rdzawy kuper. Część populacji odlatuje, część zimuje w łagodniejsze zimy, często w dużych stadach.

Jak rozpoznać, że ptak szykuje się do odlotu

Znajomość gatunków to jedno, ale w praktyce ochrony roślin istotny jest również moment, kiedy ptaki przestają „pracować” na polu czy w sadzie. Sygnalizuje to kilka czytelnych zachowań.

• Tworzenie stad – szpaki, jaskółki, skowronki zaczynają gromadzić się w liczne grupy, wieczorami zlatywać na wspólne noclegowiska w trzcinach, zaroślach, topolach.
• Intensywne żerowanie – ptaki spędzają więcej czasu na żerowaniu, często w nietypowych dla siebie miejscach (np. jaskółki nisko nad polami, szpaki żerujące na ścierniskach).
• Zmiana „odwiedzanych” pól – można zauważyć, że dane stado przez kilka dni pojawia się w zupełnie innych miejscach niż dotychczas.
• Cisza w typowych godzinach aktywności – jeśli o tej samej porze dnia, w tym samym miejscu ptaki nagle przestają śpiewać i żerować, zwykle oznacza to, że większość już odleciała.

Obserwacja tych zmian pozwala wyczuć moment, kiedy naturalna presja drapieżników na owady i nasiona słabnie. To dobry czas, aby połączyć monitoring szkodników (pułapki, lustracje) z przeglądem kalendarza migracji.

Kiedy odlatują najważniejsze gatunki – orientacyjny kalendarz

Terminy odlotów są ruchome, zależą od pogody i dostępności pokarmu, ale da się wskazać praktyczne przedziały czasowe. Dla gospodarstwa bardziej liczy się kilka tygodni „więcej czy mniej” niż dokładna data.

• koniec sierpnia – wrzesień: dymówki, większość muchołówek, pokrzewek i innych drobnych owadożerców krzewów
• wrzesień – październik: pliszka żółta, część szpaków, część skowronków
• październik – listopad: duże stada szpaków, skowronków, trznadli, potrzosów; przeloty drozdów (kwiczoł, paszkot)
• listopad – grudzień: ostatnie przeloty przy łagodnej jesieni, część ptaków „dociera” do zimowisk bardzo późno

W praktyce oznacza to, że w większości regionów Polski rola ptaków jako naturalnych sprzymierzeńców ochrony roślin gwałtownie maleje od drugiej połowy września. W sadach i na polach, gdzie zalega dużo owoców i nasion, ptaki mogą trzymać się dłużej, ale liczebność zwykle spada z tygodnia na tydzień.

Co zmienia się w ochronie roślin po odlocie ptaków

Gdy migranci odlecą, ekologiczny „układ sił” na polu wyraźnie się zmienia. Wtedy inny ciężar spada na zabiegi agrotechniczne, organizmy pożyteczne i – jeśli trzeba – środki ochrony roślin.

Sad po odlocie ptaków

W sadach ptaki mają podwójną rolę: z jednej strony zjadają owady, z drugiej – mogą uszkadzać owoce. Po zbiorach, kiedy owoce handlowe są już zebrane, ich obecność jest zwykle bardziej korzystna niż szkodliwa. Odlot jesiennych migrantów powoduje:

Po pierwsze, mniejszą redukcję zimujących stadiów owadów (jaja, poczwarki) na gałęziach i w ściółce. Po drugie, więcej opadłych owoców i nasion zostaje na miejscu, co sprzyja zarówno szkodnikom, jak i patogenom. Wtedy większego znaczenia nabierają takie zabiegi jak zbieranie i wywożenie mumii owoców, rozdrabnianie resztek i odpowiednia uprawa międzyrzędzi.

Stosowanie środków ochrony roślin w późnej jesieni i zimą rzadziej koliduje z aktywnością ptaków, ale nadal warto uwzględnić gatunki zimujące (np. sikory) – zwłaszcza przy stosowaniu insektycydów powierzchniowo działających.

Uprawy polowe po jesiennych przelotach

Na polach po odlocie owadożerców rośnie znaczenie płodozmianu, uprawek mechanicznych i właściwego terminu siewu. Jeśli na przykład zimowe pszenice wysiewa się bardzo wcześnie, przy sprzyjającej pogodzie i braku ptasich drapieżników może dojść do silnego rozwoju mszyc – i tym samym wirusów przenoszonych przez nie.

Brak ptaków zjadających nasiona chwastów (trznadle, potrzosy, zięby) oznacza też, że większa część nasion trafi do gleby. Warto to uwzględnić, decydując o:

• terminie i intensywności uprawy pożniwnej,
• wyborze herbicydów doglebowych,
• pozostawianiu lub usuwaniu pasów miedz i zadrzewień.

Celowe zostawienie fragmentów nieużytków czy pasów roślinności może zmniejszać presję chwastów w uprawie, jeśli ptaki mają tam dostęp do nasion i nie muszą przenosić się na pole towarowe.

Jak nie szkodzić ptakom środkami ochrony roślin

Rozpoznanie gatunków odlatujących to nie tylko ciekawość. Pozwala również tak planować ochronę chemiczną, żeby nie niszczyć populacji pożytecznych ptaków – szczególnie tych, które jeszcze pozostają na miejscu.

Podstawowe zasady w gospodarstwie, które chce mieć wsparcie ptaków, są proste:

1. Dobór środka i dawki – preferencja preparatów o niższej toksyczności dla ptaków, unikanie nadmiernego pylenia i pozostawiania granul na powierzchni gleby w miejscach intensywnie odwiedzanych przez ptaki.
2. Termin zabiegu – zabiegi w godzinach najmniejszej aktywności ptaków (zwykle późny wieczór, noc), jeśli nie stoi to w sprzeczności z etykietą i wymogami bezpieczeństwa pszczół.
3. Strefy buforowe – pozostawianie pasów bez oprysku przy zadrzewieniach i miedzach, gdzie ptaki mają swoje kryjówki i żerowiska.
4. Ograniczanie insektycydów „na zapas” – jeśli monitoring (pułapki, lustracje) nie potwierdza progów szkodliwości, lepiej wykorzystać fakt obecności ptaków niż „prewencyjnie” niszczyć cały zespół owadów.

W dłuższej perspektywie stabilne populacje ptaków oznaczają mniejszą zmienność w liczebności niektórych szkodników. Ptaki nie zrobią całej pracy za środki chemiczne, ale mogą skutecznie „przytrzymać” presję wielu gatunków na niższym poziomie.

W sadach z bogatą infrastrukturą dla ptaków (budki, zadrzewienia, krzewy) zużycie insektycydów bywa niższe o 20–40% w porównaniu z sadami „gołymi” krajobrazowo.

Podsumowanie praktyczne

Rozpoznawanie ptaków odlatujących na zimę nie wymaga specjalistycznego sprzętu ani ornitologicznego wykształcenia. Wystarczy kilka cech: sylwetka, sposób lotu, zachowanie na polu czy w sadzie oraz obserwacja, w jakim okresie roku dany gatunek znika. W połączeniu z monitoringiem szkodników daje to bardzo praktyczne narzędzie do dostosowania terminów zabiegów i ograniczenia chemii.

W gospodarstwie, które chce sensownie korzystać z metod integrowanej ochrony roślin, ptaki są po prostu kolejnym „narzędziem”. Im lepiej rozpoznane są gatunki odlatujące i pozostające na zimę, tym łatwiej ułożyć kalendarz prac tak, by nie marnować ich potencjału.